VERKLARENDE WOORDENLIJST

De informatie op deze site is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. We beogen met deze begrippen verheldering en informatie te verschaffen bij en rondom onze aandoeningen. De NVACP aanvaardt echter geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van deze begrippenlijst. 
Lees ook de disclaimer.


Zoek (scroll) in de woordenlijst. Of spring naar de beginletter van uw keuze.



A B C D E F G H I J K M N O P R S T Z 



A

ACTH
Het adrenocorticotroop hormoon. Wordt afgegeven door de hypofyse welke de bijnieren moet stimuleren tot het maken van (meer) cortisol.
top

ACTH stimulatie test
Bloedtest waarbij het cortisol in het bloed wordt gemeten, zowel voor als na 't toedienen van synthetisch ACTH. Mensen met bijnierziekten vertonen geen of nauwelijks gestegen cortisolwaarden na de injectie.
top

Addison, ziekte van
Synoniem van primaire bijnierschorsinsufficiëntie.
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier.
top

 Addisoncrisis
Een situatie met een ernstige bloeddrukdaling, psychische verwardheid en extreme moeheid. Een levensbedreigende situatie waarbij onmiddellijk adequaat gehandeld moet worden.
top

Adrenaline
Het 'fight or flight' hormoon van het bijniermerg. Wordt gemaakt als reactie op stress en zorgt voor verhoging van de bloeddruk. Een andere naam is epinefrine.
top

Adrenoleukodystrofie
Een zeldzame erfelijke aandoening ontstaat door een abnormale stofwisseling van vrije vetzuren die de witte stof in de hersenen afbreken en bijnierinsufficiëntie veroorzaakt.
top

AGS
Afkorting van Adrenogenitaal syndroom, een aangeboren en erfelijke aandoening. Bij AGS maken de bjnieren (meestal) te weinig cortisol. Daardoor worden de bijnieren te veel stimuleert. Dit heeft tot gevolg dat er teveel androgenen (mannelijke bijnierhormonen) worden gemaakt. Naast een tekort aan cortisol kan ook een tekort aan het hormoon aldosteron ontstaan. Hierdoor verlaat te veel zout het lichaam waardoor mensen met AGS makkelijk kunnen uitdrogen. Men spreekt dan van AGS met zoutverlies en AGS zonder zoutverlies.
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier.
top

Aldosteron
Een hormoon dat gemaakt wordt door de bijnierschors welke een belangrijke rol speelt bij het reguleren van de bloeddruk, de natrium en kaliumwaarden in het bloed, alsook de waterhuishouding.
top

Auto-immune adrenalitis
De meest voorkomende oorzaak van Addison in welvarende landen. Een overactief immuunsysteem valt ook 't bijnierweefsel aan. De oorzaak ervan is (nog) onbekend.
top

Auto-immune ziektes
Algemene term voor verschillende soorten aandoeningen die worden veroorzaakt door een overactief auto-immuunsysteem. Hierbij maakt het lichaam antistoffen tegen eigen weefsel (organen). Algemene bekende ziektes zijn hooikoorts en artritis. In zijn algemeenheid minder bekend zijn: ziekte van Addison (bijnierschors) en Thyreoïditis (schildklier).
top

B

Bijnieren
De twee kleine bijnieren bevinden zich bovenop de nieren en bestaan uit een bijniermerg (medulla) en bijnierschors (cortex).
top

Bloedsuiker
Een belangrijke grondstof in het bloed die zorgt voor energie. Cortisol helpt o.a. de glucosewaarden in 't bloed op peil te houden.
top

C

Chronisch
Een medische term voor een langdurige ziekte die traag verloopt. De term zegt op zich niets over de ernst van de ziekte.
top

Coeliakie
Een overgevoeligheid voor gluten (te vinden in graan, gerst, haver en rogge), hetgeen leidt tot het falen van de dunne darm om de voedingsstoffen op te nemen. Een glutenvrij dieet helpt bijzonder goed.
top

Compressie fractuur
Een botfractuur, waarbij de botten als het ware 'inzakken' meestal het gevolg van osteoporose.
top

Congenitale bijnier hyperplasie
Aangeboren erfelijke zeldzame aandoening t.g.v. genetische defecten die de productie van cortisol en aldosteron blokkeren.
top

Conn
Bij patiënten met de ziekte van Conn is er sprake van een verhoogde productie van het bijnierschorshormoon aldosteron. Hierdoor wordt de bloeddruk verhoogd.
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier
top

Corticoïd
Is zelfde als corticosteroïd.
top

Corticosteroïden
Een algemene term voor bijnierschorshormonen, alsook voor de synthetische vervangers, zoals hydrocortison, prednison.
top

Cortisol
Belangrijkste hormoon van de bijnierschors. Het stimuleert de lever om de bloedsuiker te verhogen, mobiliseert de voedingsstoffen en zorgt bij ziektes voor het afweersysteem. 't Houdt tevens de bloeddruk en het natriumgehalte in het bloed op peil.
top

Cortisol plasma
De technische term voor de bloedwaarden van het hormoon cortisol.
top

Cortisonacetaat
Een van de synthetische corticosteroïden, welke gebruikt kan worden als substitutie bij Addison. Het wordt langzamer opgenomen dan hydrocortison.
top

Cushing, syndroom van
Een ernstige aandoening veroorzaakt door buitensporige productie cortisol t.g.v. een (goedaardige) adenoom in één of beide bijnieren. Zelfde symptomen als bij de ziekte van Cushing.
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier.
top

Cushing, ziekte van
Bij deze ernstige aandoening is er sprake van een (goedaardig) adenoom in de hypofyse dat ongeremd ACTH produceert. Dit ACTH stimuleert de bijnier tot het maken van te veel cortisol. Symptomen: gewichtstoename (vooral op de buik), dikker worden van nek en hoofd, bloeddrukstijging, verhoogde glucosespiegels en osteoporose.
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier.
top

D

Dagcurve
Een uitgebreide test t.b.v. hydrocortison medicatie. Er wordt een hele dag bloed of speekselafnames gedaan voor en na de inname van hydrocortison om de cortisol te meten. Dexamethason en prednison kunnen niet worden gemeten in het bloed.
top

Depressie
Een psychische toestand met sterke gevoelens van pessimisme of wanhoop vergezeld met slaapproblemen, eetlustverlies, concentratieproblemen. Dit kan ook door hoge cortisolwaarden ontstaan.
top

Dexamethason
Eén van de synthetische corticosteroïden die als substitutie gebruikt kan worden bij Addison. Dexamethason is ± 30 keer sterker dan hydrocortison. De werking in het bloed houdt langer aan. Bij een behandeling hiervan t.b.v. bijnierinsufficiëntie is het normaal dat de dosering 50 tot 80 keer lager is dan bij hydrocortison. Een overdosering van dexamethason is al mogelijk vanaf 0,5mg per dag.
top

DHEA
DHEA, de afkorting van Dehydroepiandrosteron een hormoon dat door de bijnier wordt gemaakt, (naast het cortisol en aldosteron). Het wordt zowel voor mannen als vrouwen omgezet in respectievelijk androgenen en oestrogenen. Naar verdere werkingen wordt nog onderzoek gedaan.
top

Diabetes mellitus
Een stofwisselingsstoornis in de pancreas waar de insulineproductie verstoord is, hierdoor wordt de glucosespiegel in het bloed te hoog. De symptomen zijn grote dorst en veel urineren. Er zijn twee typen: type 1 en type 2.
top

Diabetes insipidus
Zeldzame stofwisselingsziekte waarbij de hypofyse onvoldoende vasopressine (anti-diuretisch hormoon) maakt, die urineproductie remt. Er bestaat ook een vorm waarbij de nier niet gevoelig is voor de werking van ADH (nefrogene DI). Kenmerken: hoge waterige urineproductie en veel dorst.
top

E

Endocrien
Term gebruikt voor de grote lichaamsklieren die hormonen afscheiden in het lichaam: hypofyse, schildklier, bijschildklieren, bijnieren, ovaria, testes en delen van de pancreas.
top

Endocrinoloog
Een professioneel opgeleide medisch specialist op het gebied van de endocriene klieren.
top

F

Florinef
Zie Fludrocortison, ze zijn synoniem voor elkaar
top

Fludrocortison
Het enige beschikbare synthetische corticoïd dat het natuurlijke bijnierhormoon aldosteron kan vervangen. Het wordt als substitutie gegeven bij de ziekte van Addison.
top

G

Glaucoom
Een aandoening van het oog die de oogdruk in de oogkas doet toenemen wat leidt tot een verminderd gezichtsvermogen.
top

H

Hydrocortison
Eén van de synthetische corticosteroïden die als vervanging kan worden gebruikt voor het natuurlijke cortisol, dat door de bijnierschors gemaakt wordt. Het is het meest gebruikte corticosteroïd als substitutie bij de ziekte van Addison.
top

Hyperthyreoïdie
Hyperactiviteit van de schildklier. Hyperthyroïdie kan komen door een auto-immuunziekte van de schildklier (ziekte van Graves) of door knobbels die aan de schildklier groeien. Sommige medicijnen laten een schildklier 'op hol slaan'. Soms werkt de hypofyse en/of hypothalamus niet goed. Leidt tot gewichtsverlies, toegenomen eetlust, verhoogde hartslag en snel last hebben van warmte.
top

Hypofyse
De meest belangrijke endocriene klier. Dit regelt en controleert de activiteiten van de andere endocriene klieren en veel andere processen in het lichaam. Het is gelegen onder de hersenen, precies achter de ogen.
top

Hypoglycemie
De medische term voor een lage bloedsuiker.  De lage glucosepiegels veroorzaken spierzwakte en coördinatieverlies, extra transpireren en psychische verwardheid.
top

Hypoglycemische aanval
De lichaamsreactie op een ernstig lage bloedsuiker, vaak hypoglycemisch coma genoemd. Daarbij raakt iemand extreem vermoeid, duizelig en psychisch in de war en uiteindelijk buiten bewustzijn.
top

Hypoparathyroïdie
Een abnormale lage productie van de bijschildklierhormonen wat leidt tot een calciumdaling en spierspasmen.
top

Hypothalamus
De hypothalamus is een onderdeel van de hersenen. Hij controleert het autonome zenuwstelsel en het endocriene systeem (hormoonhuishouding). Daarnaast speelt de hypothalamus een zeer belangrijke rol bij de temperatuursregeling. De hypothalamus reguleert ook de functie van de hypofyse.
top

Hypothyreoïdie
Hypoactiviteit van de schildklier, d.w.z. een schildklier die te langzaam werkt of zelfs helemaal niets meer doet. Dat kan komen door een auto-immuunziekte van de schildklier of door een operatie, door bestraling, door medicijnen, door een aangeboren afwijking of door een voorbijgaande ontsteking. Soms is er een afwijking aan de hypofyse of aan de hypothalamus. Alles vertraagt en men voelt zich moe en duf. Heeft het snel koud en men heeft last van harde ontlasting en van dik worden. Ook een vertraagd reactievermogen, concentratieverlies en verruwing van de huid. Soms is het een moeilijk te herkennen ziekte, omdat de klachten vaak subtiel en niet-specifiek zijn.
top

I

Insuline
Een hormoon, gemaakt in de pancreas (alvleesklier) dat een belangrijke rol speelt bij de regulering van glucose (bloedsuiker). Een gebrek hieraan leidt tot verhoogde kans op diabetes mellitus.
top

J

Jodium
Jodium is een sporenelement (een stof waarvan men dagelijks een kleine hoeveelheid moet opnemen via de voeding om gezond te blijven) en is nodig voor de aanmaak van thyroïd hormoon (schildklierhormoon). 
top

K

Kalium
Een essentieel mineraal in het bloed, het helpt om de spieren en zenuwen goed te laten functioneren. De waarden worden deels gecontroleerd door het hormoon aldosteron.
top

Ketonen
Een chemisch soort zuur dat ontstaat bij vetverranding. Een teveel aan ketonen in het bloed ontstaat door een stoornis in de stofwisseling en heeft relaties met verschillende aandoeningen.
top

M

Metabolisme
Een ander woord voor stofwisseling, dat is de mate waarin je lichaam energie verbruikt en medicijnen verwerkt. Dit kan zeer verschillend zijn tussen personen.
top

Mineralocorticoïd
Een algemene term voor het aldosteron hormoon en de synthetische vervanger fludrocortison.
top

N

Natrium
Een essentieel mineraal in het bloed, het helpt om spieren en zenuwen goed te laten functioneren. De waarden worden deels gecontroleerd door aldosteron en cortisol
top

Normaalwaarden
De (bloed)waarden die liggen tussen minimum- en maximumwaarden, die bepaald en afgeleid is van gezonde mensen. Dit betreft hormonen en andere chemische componenten.
top

O

Osteomalacie
Verweking van de botten t.g.v. een chronisch gebrek aan calcium en vitamine D. De klachten zijn botpijnen en spierzwakte. Behandeling bestaat uit toediening van Calcium en vitamine D.
top

Osteopenie
De medische term voor licht verlaagde botdichtheid zonder dat er sprake is van osteoporose.
top

Osteoporose
Verlaagde botdichtheid met daardoor een verhoogde kans op fracturen. De botdichtheid kan gemeten worden met een dexascan (botdichtheidsmeting).
top

P

Pernicieuze anemie
Een type bloedarmoede dat ontstaat door gebrek aan vitamine B12. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals coeliakie, auto-immuun ziekten of gebrek aan 'intrinsic factor' (een hormoon dat zorgt voor de opname van vitamine B12). De behandeling bestaat uit injecties met vitamine B12.
top

Plasma
Bloedplasma is de strokleurige vloeistof die de bloedcellen omgeven.
top

Prednison
Een van de soorten synthetische corticosteroïd dat het natuurlijke cortisol kan vervangen (Bijv. bij Addison.) Prednison is 4 à 5 keer zo krachtig als hydrocortison en blijft langer actief in het bloed.
top

Primaire bijnierschorsinsufficiëntie
Gebrek aan bijnierschorshormonen veroorzaakt door een ziekte die rechtstreeks de bijnieren treft. De meest voorkomende is de ziekte van Addison.
top

Poly(of pluri)glandulair auto-immuun syndroom Type 1 en 2
Type 1 van het polyglandulair syndroom treedt meestal op tijdens de kinderjaren en gaat vaak samen met een stoornis van de bijschildklieren en spruw (candidose), samen met bijnierinsufficiëntie. Type 2 treedt meestal op volwassen leeftijd op en kan ook schildklierziekten met zich mee brengen, insuline afhankelijke diabetes, stoornis van ovaria en testes en soms ook diabetes insipidus samen met bijnierinsufficiëntie.
top

R

Renine
Een enzym dat in het bloed door de nieren wordt vrijgegeven. Renine is belangrijk voor de bloeddruk. De renine-waarden stijgen ter compensatie als aldosteronwaarden laag zijn. De meeste endocrinologen gebruiken renine als aanwijzing of behandeling met fludrocortison nodig is.
top

Renine plasma
De technische term voor renine bloedwaarden.
top

S

Secundaire bijnierschorsinsufficiëntie
Gebrek aan bijnierschorshormonen veroorzaakt door een ziekte die de hypofyse beschadigd. Als de hypofyse geen ACTH maakt, dan maken de bijnieren te weinig cortisol.
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier.
top

Speekseldagcurve cortisol
Nieuwe methode van cortisol bepalingen die niet via bloed maar via speeksel gebeurd. Dit kan men thuis doen. Het nut van een dagcurve is dat je zo kan bepalen wat de cortisolwaarden (dagcurves) zijn gedurende 24 uur.
top

Steroïd
Een algemene term die verwijst naar de natuurlijke en bestaande steroïdhormonen in het lichaam. Namelijk: oestrogeen, testosteron, cortisol en aldosteron. Steroïden zijn de corticosteroïden en geslachtshormonen samen. 
top

Steroïd substitutietherapie
De voorgeschreven synthetische steroïden ter vervanging van de tekorten in het lichaam.
top

Synacthentest
Zie ACTH stimulatietest. 
top

T

Tertiaire bijnierschorsinsufficiëntie
Gebrek aan bijnierschorshormonen als gevolg van een te hoge corticosteroïd medicatie. Door de corticosteroïd medicatie wordt de aanmaak van (eigen) corticosteroïden in de bijnierschors onderdrukt. Alleen wanneer de bijnierschors inactief is geworden door corticosteroïd medicatie spreekt men van tertiaire bijnierschorsinsufficiëntie. (Oorzaak ligt buiten het lichaam zelf.)
Voor uitgebreidere informatie over deze aandoening, klik hier.
top

Thyroïd
Medische benaming voor schildklier. Een van de endocriene klieren, die gelokaliseerd is in de hals net onder de Adamsappel. Deze stimuleert de groei en de stofwisseling.
top

Z

Ziekte van Addison
Zie Addison, ziekte van (klik hier ).
top

Ziekte van Cushing
Zie Cushing, ziekte van (klik hier).
top

(bijgewerkt: 19-04-2010)

Wij onderschrijven de gedragscode van de Health On the Net FoundationWij voldoen aan de HON- code, die staat voor betrouwbare informatie over gezondheid:
Controleer hier.